علت کاوی گرایش ترکیه به برنامه هسته ای (2016- 1955)

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای آینده­ پژوهی مطالعات سیاسی دانشگاه شاهد

2 استادیار مطالعات منطقه ای خاورمیانه دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

چکیده
اگرچه در حال حاضر در منطقه آسیای جنوب غربی، ج.ا.ایران تنها کشور دارای نیروگاه هسته­ای است اما در سالهای آتی، کشوری بی­رقیب در صنعت هسته­ای باقی نخواهد ماند. بررسی روند تحولات و آمارها نشان میدهد سایر کشورهای منطقه به سرعت در حال کار برای ساخت نیروگاه هسته‌ای هستند و تلاش می‌کنند تا سهم انرژی هسته‌ای را در سبد انرژی و تولید برق خود افزایش دهند. در منطقه آسیای جنوب غربی، ترکیه، مصر، امارات متحده عربی و عربستان کشورهایی هستند که در این مسیر بیش از دیگران برنامه­ریزی نموده و برای تحقق آن تلاش می­کنند. این مقاله به بررسی تاریخچه، اهداف و وضعیت کنونی برنامه انرژی هسته­ای کشور جمهوری ترکیه می­پردازد. ترکیه از جمله کشورهایی است که بسیاری از ظرفیتهای اولیه و انگیزه­های تاریخی برای حرکت به سمت انرژی هسته­ای در آن مشاهده می­شود. اما به ویژه از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در سال 2002 و موفقیت­های برنامه هسته­ای ایران توجه بیشتری به ساخت نیروگاه هسته­ای در ترکیه صورت گرفته است. سؤال اصلی مقاله حاضر این است که «چرا دولت ترکیه برنامه انرژی هسته­ای را بیش از شش دهه دنبال کرده است؟». به نظر می­رسد نگرانی­های مربوط به وابستگی به واردات انرژی و تلاش برای کسب امنیت انرژی از مهمترین علل تلاش ترکیه برای دستیابی به «توانمندی قانونمند هسته­ای» به شمار می­آید. بررسی و تجزیه و تحلیل داده­ها نشان می­دهد ترکیه در آینده نزدیک، اولین نیروگاه هسته­ای خود را به بهره برداری خواهد رساند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The cause of Turkey's crackdown on the nuclear program (1955-2016)

نویسندگان [English]

  • Fereshte Mir hossaini 1
  • Mohammadsadegh Kushki 2
1 PhD Student, Future Studies, Political Studies, Shahed University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Middle East Regional Studies Tehran University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Although already in South West Asia, the Islamic Republic of Iran is the only country with a nuclear power plant, but in the coming years, the country will not remain unrivaled in the nuclear industry. Turkey, Egypt, the United Arab Emirates and Saudi Arabic are countries that plan to have nuclear power plant in the future.This paper examines the history, goals and current status of the nuclear energy program of the Republic of Turkey. there are most of the initial capacity and historical motives for moving toward nuclear energy in Turkey. But especially since the AKP came to power in 2002 and the success of Iran's nuclear program more attention to nuclear plant construction in Turkey. The purpose of This paper is examining nuclear energy program of Turkey. The main question of paper is, "Why the Turkish government's nuclear energy program has followed more than six decades?". It seems that concerns about dependence on energy imports and the quest for energy security are the most important reasons for Turkey to achieve "nuclear. capability". Review and analysis of the data shows that in the near future Turkey's first nuclear power plant will be operate.

کلیدواژه‌ها [English]

  • energy Security
  • nuclear power
  • Middle East
  • nuclear plan
  • Turkey

علت کاوی گرایش ترکیه به برنامه هسته­ای (2016- 1955)

فرشته میرحسینی[1]

دانشجوی دکترای علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران

محمدصادق کوشکی

استادیار علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران

(تاریخ دریافت 23/12/95- تاریخ تصویب 15/6/96)

 

 

چکیده

اگرچه در حال حاضر در منطقه آسیای جنوب غربی، ج.ا.ایران تنها کشور دارای نیروگاه هسته­ای است اما در سالهای آتی، کشوری بی­رقیب در صنعت هسته­ای باقی نخواهد ماند. بررسی روند تحولات و آمارها نشان میدهد سایر کشورهای منطقه به سرعت در حال کار برای ساخت نیروگاه هسته‌ای هستند و تلاش می‌کنند تا سهم انرژی هسته‌ای را در سبد انرژی و تولید برق خود افزایش دهند. در منطقه آسیای جنوب غربی، ترکیه، مصر، امارات متحده عربی و عربستان کشورهایی هستند که در این مسیر بیش از دیگران برنامه­ریزی نموده و برای تحقق آن تلاش می­کنند. این مقاله به بررسی تاریخچه، اهداف و وضعیت کنونی برنامه انرژی هسته­ای کشور جمهوری ترکیه می­پردازد. ترکیه از جمله کشورهایی است که بسیاری از ظرفیتهای اولیه و انگیزه­های تاریخی برای حرکت به سمت انرژی هسته­ای در آن مشاهده می­شود. اما به ویژه از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در سال 2002 و موفقیت­های برنامه هسته­ای ایران توجه بیشتری به ساخت نیروگاه هسته­ای در ترکیه صورت گرفته است. سؤال اصلی مقاله حاضر این است که «چرا دولت ترکیه برنامه انرژی هسته­ای را بیش از شش دهه دنبال کرده است؟». به نظر می­رسد نگرانی­های مربوط به وابستگی به واردات انرژی و تلاش برای کسب امنیت انرژی از مهمترین علل تلاش ترکیه برای دستیابی به «توانمندی قانونمند هسته­ای» به شمار می­آید. بررسی و تجزیه و تحلیل داده­ها نشان می­دهد ترکیه در آینده نزدیک، اولین نیروگاه هسته­ای خود را به بهره برداری خواهد رساند.

واژه­های  کلیدی: آسیای جنوب غربی، امنیت انرژی، انرژی هسته­ای، ترکیه، نیروگاه هسته­ای.

مقدمه

انرژی هسته­ای به­طور فزاینده­ای، چشم­انداز انرژی در آینده است. در سالهای اخیر گرایش به فناوری هسته­ای افزایش قابل توجهی میان کشورها داشته است. اکنون بسیاری از کشورهای جهان از جمله کشورهای منطقه آسیای جنوب غربی خواستار کسب توانمندی هسته­ای هستند. در حال حاضر در منطقه آسیای جنوب غربی، تنها رژیم صهیونیستی و ج.ا.ایران دارای نیروگاه هسته­ای هستند، اما در سالهای اخیر کشورهای این منطقه به­ ویژه عربستان، مصر، امارات متحده عربی و ترکیه به توسعه برنامه هسته­ای خود توجه ویژه­ای داشته­اند. در این مقاله به بررسی تاریخچه، دلایل و انگیزه­های کشور ترکیه برای توسعه برنامه هسته­ای می­پردازیم. در ابتدای بحث لازم به ذکر است که در دنیای کنونی، تضمین امنیت انرژی برای اقتصاد کشورها یک امر ضروری است؛ زیرا برنامه­ریزی بلندمدت اقتصادی آنها به ثبات در دسترسی به انرژی بستگی دارد. در نتیجه امنیت انرژی، یک عامل مؤثر بر نحوه رفتار سیاسی - اقتصادی کشورها و سیاست­های امنیتی بین­المللی است؛ بنابراین یکی از مهمترین اهداف ترکیه در این مسیر تلاش برای تأمین امنیت انرژی است که در سالهای اخیر نگرانی­های گسترده­ای را میان نخبگان و حتی افکار عمومی برانگیخته است. ترکیه در تلاش برای افزایش رشد و توسعه است، اما چه بسا هر گونه قطعی جریان گاز یا نفت و افزایش قیمت حامل­های انرژی باعث کندی رشد اقتصادی ترکیه شود. در حال حاضر برنامه هسته­ای، یک جنبه کلیدی از اهداف کشور ترکیه برای تأمین انرژی و رسیدن به رشد اقتصادی پایدار است که به ویژه در سالهای اخیر بار دیگر توجه سیاست گذارن و دولتمردان ترکیه را به خود جلب نموده است. در حال حاضر ترکیه یکی از مهمترین واردکنندگان نفت و گاز است و از طرفی نیازهای انرژی ترکیه رو به افزایش است. تأمین امنیت انرژی ترکیه نیازمند توجه هر چه بیشتر به انرژی­های تجدیدپذیر به ویژه انرژی هسته­ای است. در غیر این صورت امنیت انرژی ترکیه به خطر افتاده و نیل به اهداف سند چشم انداز 2023 ترکیه را دشوار می­نماید. بر اساس فرضیه مقاله انرژی هسته­ای در آینده نقش مهمی در تأمین منابع انرژی پایدار برای ترکیه ایفا خواهد نمود. به اعتقاد ترکها، گرچه انرژی هسته­ای تنها راه حل مشکلات ترکیه نیست، اما نقش مهمی در حل برخی از مشکلات خواهد داشت. در مورد برنامه هسته­ای کشور ترکیه، مطالعات و بررسی­های بسیار کمی به فارسی صورت گرفته است. تاکنون مقاله­ی پژوهشی مستقلی در این خصوص نوشته نشده است. امید است نگارش این مقاله بتواند بخشی از خلأ علمی در این زمینه را پر کرده و درک سیاست­گذارن و برنامه­ریزان کشور نسبت به این مسئله را افزایش دهد. از لحاظ شیوه نگارش و بررسی، پژوهش حاضر جزو تحقیقات توصیفی - تحلیلی است. برای گردآوری داده­ها از کتاب­ها، سایت­های اینترنتی و مقاله­های انگلیسی استفاده شده است.

  1. امنیت انرژی[2] 

انرژی برای توسعه ضروری است. تقریباً همه ابعاد توسعه - از کاهش فقر تا بهبود مراقبت­های بهداشتی- به دسترسی قابل اطمینان به انرژی نیازمند است؛ بنابراین امنیت انرژی یک عامل مؤثر بر نحوه رفتار سیاسی - اقتصادی کشورها و سیاست­های امنیتی بین­المللی است. مفهوم امنیت انرژی، به عرضه مداوم و مطمئن با قیمت­های معقول در حامل­های انرژی باز می­گردد. کسانی که از این واژه استفاده می­کنند به دنبال آن هستند که تهدیدات ژئوپلتیکی، اقتصادی، تکنیکی، زیست­محیطی و روانی ناظر بر بازارهای انرژی را کم نمایند. کمیسیون اروپا، امنیت انرژی را «توانایی مطمئن شدن از نیازهای آینده انرژی، هم در بخش استفاده از منابع داخلی در چهارچوب ضوابط اقتصادی و یا ذخایر استراتژیک و هم در بخش خارجی به صورت دسترسی به مبادی عرضه با ثبات می­داند»[3]. در یک تعریف دیگر به نظر باری بارتون[4] و همکاران، امنیت انرژی، شرایطی است که تمامی یک ملت و یا اکثریت آنها می­توانند دسترسی مناسب به منابع انرژی با قیمت­های معقول، در حال حاضر و آینده فارغ از احتمال قطع و ریسک بالا داشته باشند (Barton & et al, 2004: 5). در حال حاضر امنیت انرژی با سه چالش مواجه است:

1-        رشد شتابان مصرف و تقاضا برای انرژی؛ (در نیم قرن گذشته استفاده از انرژی سه برابر شده است).

2-        محدودیت در عرضه انرژی و در نتیجه رقابت برای منابع.

3-        تأثیرات زیست محیطی انتشار کربن سوخت­های فسیلی. 

چالشهای مربوط به امنیت انرژی به­طور طبیعی توجه همگان را به انرژی هسته­ای جلب نموده است. انرژی هسته­ای راه حل­هایی برای مواجه با برخی از چالش­های مربوط به امنیت انرژی فراهم می­کند. انرژی هسته­ای تقریباً هیچ گاز گلخانه­ای تولید نمی­کند. برخلاف بسیاری از منابع تجدیدپذیر، انرژی نیروگاه هسته­ای می­تواند برق قابل قبولی را در مقیاس بزرگ برای اتصال به شبکه شهری فراهم کند و هزینه تولید برق هسته­ای، توانایی رقابت با دیگر منابع انرژی را دارد. منابع اورانیوم نیز غنی هستند؛ همچنین در دهه­های گذشته پیشرفت­های قابل توجهی در مسائل مربوط به ایمنی و امنیت نیروگاه­های هسته­ای صورت گرفته است (AlBaradei, World nuclear Association Annual Symposium).

  1. پیشینه برنامه هسته­ای کشورهای آسیای جنوب غربی

اکثر کشورهای خاورمیانه در گذشته ایجاد برنامه هسته­ای را مد نظر قرار داده­اند، اما برنامه هسته­ای هیچ یک از آنها تاکنون نتیجه­بخش نبوده است. برای مثال برنامه هسته­ای مصر در دهه 60 میلادی آغاز شد، ولی به دلیل مشکلات اقتصادی و حادثه چرنوبیل در سال 1986 متوقف گردید. در سال 1981، الجزایر طرحی را برای توسعه انرژی هسته­ای راه اندازی کرد، اما در نهایت طرح تعطیل گردید. عراق، اردن، کویت، لبنان، لیبی، فلسطین، عربستان، سوریه و تونس، در سال 1988 برای هماهنگی تحقیقات انرژی هسته­ای میان کشورهای عرب، «آژانس انرژی اتمی عرب» را به­عنوان بخشی از اتحادیه عرب تشکیل دادند. تونس در اوایل دهه 1990 به مطالعه امکان­سنجی در زمینه دو پروژه تصفیه آب با استفاده از انرژی هسته­ای پرداخت، اما در نهایت به این نتیجه رسید تا زمانی که قیمت گاز ثابت باقی مانده است گزینه هسته­ای مقرون به صرفه نیست. مراکش در اواخر دهه 1990، مطالعه امکان­سنجی برای طراحی نیروگاه هسته­ای انجام داد، اما پروژه به دلیل مسائل زیست­محیطی به تعویق افتاد. سوریه در اواخر سال 1999، قراردادی با روسیه برای استفاده صلح­آمیز از انرژی هسته­ای به امضاء رساند، اما روسیه هیچ­گاه وعده ایجاد یک رآکتور آب سبک را به عنوان بخشی از قرارداد عملی ننمود (Chipman, 2008: 9- 10).

سال 2007- 2006 را می­توان سال شروع مجدد برنامه هسته­ای کشورهای خاورمیانه دانست. در طول 11 ماه بین ماه­های فوریه 2006 تا ژانویه 2007 حداقل 13 کشور در خاورمیانه اعلام نمودند خواهان ایجاد و یا احیای برنامه هسته­ای صلح­آمیز هستند. عوامل و انگیزه­های اقتصادی و موفقیت­های برنامه هسته­ای ایران دو عامل مهم برای این تحول هسته­ای است (Lotfian, 2008: 45). در اواخر سال 2010 در میان تجدید حیات علاقه به انرژی هسته­ای در سراسر جهان، تقریباً همه کشورهای خاورمیانه به­ جز لبنان و فلسطین اشغالی طرح­های خود را برای استفاده از انرژی هسته­ای برای تأمین نیازهای انرژی خود اعلام کردند (Sameh Aboul-Enein & others, 2016 : 7). در سپتامبر 2011 ج.ا.ایران اولین رآکتور هسته­ای خود را به شبکه ملی متصل کرد. در جولای 2012 امارات متحده عربی شروع به ساخت اولین نیروگاه هسته­ای کرد. در حال حاضر آماده­سازی گسترده­ای برای شروع به ساخت اولین نیروگاه هسته­ای ترکیه به عنوان بخشی از پروژه آکویو در حال انجام است. فرایند انتخاب فناوری برای اولین نیروگاه انرژی هسته­ای اردن تکمیل شده است. در عربستان سعودی کار برای توسعه زیرساخت­های هسته­ای ملی مورد نیاز برای استفاده صلح آمیز، مؤثر و ایمن از انرژی هسته­ای آغاز شده است. با وجود تغییرات اخیر دولت و مشکلات جاری امنیتی در مصر، این کشور، همچنان متعهد به توسعه انرژی هسته­ای است. به گزارش آژانس بین­المللی انرژی اتمی، از سپتامبر 2010، 441 رآکتور هسته­ای در حال بهره برداری در 29 کشور جهان وجود دارد. سهم انرژی هسته­ای در تولید برق بالاترین میزان در اروپای غربی (27%) و کمترین میزان، نزدیک به صفر مربوط به جنوب شرقی آسیا و آسیای جنوب غربی است. همچنین، اسناد آژانس به این مسئله اشاره دارد که 65 کشور جدید به توسعه انرژی هسته­ای ابراز تمایل کرده­اند. حدود یک پنجم این کشورها دولت­های آسیای جنوب غربی هستند (Sameh Aboul-Enein & others, 2016: 5-7). جدول زیر تاریخ شروع و وضعیت کنونی برنامه هسته­ای چند کشور عربی را نشان میدهد. در حال حاضر در بین کشورهای منطقه تنها ج.ا.ایران دارای نیروگاه هسته­ای و ظرفیت تولید برق هسته­ای است. همچنین داده­های جدول نشان می­دهد مهمترین تأمین­کننده سوخت هسته­ای این کشورها فدراسیون روسیه است.

جدول شماره 1-  برنامه هسته­ای کشورهای آسیای جنوب غربی

 

Ahmad & Snyder, 2016: 54             

  1. تاریخچهبرنامههسته­ایترکیه

ترکیه چندین بار در گذشته تلاش برای دستیابی به برنامه هسته­ای غیر نظامی را شروع کرده است. در سال 1955 ترکیه موافقتنامه همکاری با ایالات متحده آمریکا به منظور «استفاده صلح­آمیز از انرژی هسته­ای» امضاء نمود. در سال بعد نیز سازمان انرژی اتمی ترکیه تأسیس شد. ترکیه ابتدا تصمیم به ساخت نیروگاه هسته­ای به عنوان بخشی از برنامه توسعه پنج ساله گرفت. اما این پروژه در مدت کوتاهی پس از شروع به دلیل کمبود بودجه کنار گذاشته شد. 15 سال بعد در سال 1983 «تورگوت اوزال» پروژه­ای برای نیروگاه هسته­ای 600 مگاواتی در خلیج آکویو - در نزدیکی شهر مرسین در ساحل دریای مدیترانه - را احیا کرد. با این حال با توجه به تکرار مشکلات فنی و مالی این پروژه فراتر از مرحله برنامه­ریزی حرکت نکرد. در اواخر سال 1990 ترکیه برای سومین بار اقدام به شروع برنامه انرژی هسته­ای نمود و دعوت به مناقصه برای ساخت نیروگاه در آکویو را مطرح کرد. چندین مناقصه از شرکت­های بین­المللی دریافت شد اما در سال 2000 دوباره به دلیل مشکلات مالی پروژه متوقف شد و برنامه هسته­ای این کشور برای مدت نامحدود کنار گذاشته شد (Chipman, 2008: 61). بهبود وضعیت مالی ترکیه در سال­های اخیر احتمال موفقیت برنامه هسته­ای این کشور را افزایش خواهد داد. 

پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در اواخر سال 2002 میلادی، موضوع کاهش وابستگی ترکیه به خارج در زمینه انرژی به عنوان یک مسأله راهبردی مهم در دستور کار دولت اردوغان قرار گرفت. دولت آنکارا به ویژه شخص اردوغان، همواره در مجامع بین­المللی از حق کشورها در استفاده صلح آمیز از انرژی هسته­ای حمایت کرده و در این راستا بارها به برنامه صلح­آمیز هسته­ای ج.ا.ایران اشاره کرده و گفته است: «آیا فردا ترکیه نیز بخواهد از این انرژی در مقاصد صلح­آمیز استفاده کند، نیز با ممانعت خارجی روبه رو خواهد شد؟». رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه با صدور بخشنامه به تمامی نهادهای مرتبط و ذی­ربط دستور داد در کلیه امور مربوط به اجرایی کردن طرح ساخت اولین نیروگاه هسته­ای این کشور در منطقه آکویو - بندر مرسین- که قرار است توسط روسیه احداث شود، تسریع شود. در این بخشنامه آمده است: «ترکیه مصمم است، برای تأمین انرژی، تأمین تقاضای روزافزون نیاز داخلی به برق، کاهش وابستگی کشور به منابع خارجی و کاهش کسری در تراز پرداخت­های ترکیه ناشی از هزینه سنگین واردات انرژی، ضمن افزایش بهره­وری در انرژی، حداکثرسازی استفاده از انرژی­های تجدید پذیر، به استفاده از انرژی هسته­ای در تولید انرژی اولویت دهد و در صدد تأمین بخشی از نیاز برق کشور از نیروگاه­های هسته ای است» (خبرگزاری ایرنا). در سال 2004، دولت یک مطالعه مقدماتی برای تعیین مکانهای ممکن برای نیروگاه هسته­ای را آغاز کرد و در فوریه 2006 «حلمی گولر» وزیر وقت انرژی ترکیه اعلام کرد که «حزب عدالت و توسعه»، تصمیم به سرمایه­گذاری برای تولید 500 مگاوات انرژی هسته­ای تا سال 2015 را دارد. گولر پیشنهاد کرد که یکی از 3 رآکتور طراحی شده برای این منظور باید تا سال 2012 راه­اندازی شود. هدف، تأمین تقاضای رو به رشد انرژی، کاهش وابستگی به گاز طبیعی روسیه و توانمند ساختن ترکیه برای صادرات برق به اروپا بود. گولر اضافه کرد که ترکیه به فناوری هسته­ای برای رسیدن به جایگاهی در میان 10 کشور توسعه یافته جهان نیاز دارد (Chipman, 2008: 65). دولت، همچنین بر مزایای زیست محیطی عدم انتشار کربن تأکید داشت. در سال 2006 دولت پیش­نویس لایحه پروژه هسته­ای را به مجلس فرستاد که در ماه فوریه 2007 با اصلاحات قابل توجهی تصویب شد. نکات اصلی لایحه اصلاح شده این بود که هر دو بخش دولتی و خصوصی به ساخت و راه­اندازی نیروگاه هسته­ای قادر خواهند بود. در ماه مه 2007 رئیس جمهور وقت، احمد نجدت، لایحه را وتو کرد، اما پارلمان، این وتو را با ایجاد تغییرات بیشتر در لایحه لغو کرد. این لایحه توسط رئیس جمهور بعدی ترکیه، عبدالله گل، در نوامبر 2007، تأیید شد (Jewell & Ahmet Ates, 2015: 274-5). ترکیه قرارداد همکاری هسته­ای با همتایان خود در جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، و تاجیکستان امضاء کرد. همچنین ترکیه با کشورهای کانادا، آرژانتین، کره جنوبی، فرانسه و ایالات متحده، توافقنامه­های همکاری در برنامه هسته­ای منعقد نموده است. در ژانویه 2008 رئیس جمهور وقت آمریکا، جرج دبلیو بوش، بعد از جلب حمایت کنگره اعلام کرد شرایط انتقال فناوری هسته­ای آمریکا به ترکیه فراهم است. این قرارداد به دلیل نگرانی در مورد درگیری شرکت­های ترکیه در القاعده و فروش فناوری هسته­ای در بازار سیاه خان لغو شد (Chipman, 2008: 67). پس از چند دهه تلاش ناموفق، دولت ترکیه در سال 2010 قراردادی با روسیه به منظور ساخت و بهره برداری از اولین نیروگاه هسته­ای امضاء کرد. این پروژه در ساحل مدیترانه واقع شده است و هم اکنون در حال ساخت است. ترکیه همچنین مذاکراتی با کنسرسیوم فرانسوی - ژاپنی برای ساخت دومین نیروگاه هسته­ای در دریای سیاه انجام داده است. چین در زمره کشورهایی است که نسبت به ساخت سومین نیروگاه هسته­ای برای ترکیه ابراز علاقه کرده است و احتمالا این توافق هسته­ای راه را برای تحقق آن هموار خواهد کرد. چین و ترکیه در نوامبر 2014 همکاری­های دوجانبه را تقویت کردند و چین در همان سال توافقنامه همکاری را برای ساخت سومین نیروگاه هسته­ای با شرکت دولتی فناوری انرژی هسته­ای ترکیه منعقد کرد. انتظار می‌رود اولین راکتور هسته‌ای که توسط روسیه ساخته می‌شود تا سال 2020 به بهره‌برداری برسد (International Atomic Energy Agency, 2016). به طور کلی تاریخچه برنامه هسته­ای ترکیه را می­توان به شش دوره تقسیم نمود. جدول زیر تاریخچه برنامه هسته­ای ترکیه از سال 1953 تا اکنون را به ما نشان میدهد.

جدول شماره 2- مرور تاریخی برنامه هسته­ای ترکیه از 1955 تا اکنون

 

Jewell & Ahmet Ates, 2015: 276

  1. وضعیتبرنامههسته­ایترکیه

با وجود تلاش­های ناموفق قبلی برای ساختن برنامه انرژی هسته­ای، ترکیه دارای زیرساخت­های هسته­ای قابل توجه و پایدار است. چندین مرکز تحقیقاتی و آزمایشگاه در مراکز و دانشگاه­های دولتی ایجاد شده است. آژانس انرژی اتمی ترکیه در حال حاضر دارای 4 مرکز آموزش و تحقیقات است. بزرگترین و مهمترین آنها مرکز آموزش و تحقیقات هسته­ای است که در هاکالی، حومه استانبول قرار دارد. ترکیه در بخش گسترده­ای از زمینه­های غیرنظامی هسته­ای فعال است و از رادیو ایزوتوپ در زمینه­های پزشکی، کشاورزی و صنعتی استفاده می­کند (Chipman, 2008: 63). ترکیه همزمان با پیگیری سطوح مختلف دستیابی به صنعت- دانش هسته­ای، بهره­گیری از ظرفیت­های بین­المللی و دوجانبه از یکسو و مقررات حقوقی بین­المللی را از سوی دیگر مورد توجه قرار داده است. در سطح بین­المللی ترکیه از طریق مشارکت فعال در برنامه­های پژوهشی و آموزشی آژانس انرژی هسته­ای وابسته به سازمان همکاری­های اقتصادی و توسعه (OECD) برنامه پژوهشی بین­المللی در زمینه راکتور و سوخت هسته­ای، سازمان اروپایی پژوهش­های اتمی، و مرکز علوم آزمایشگاهی و کاربردی خاورمیانه، ضمن تقویت نیروی انسانی متخصص مورد نیاز، روندهای بین­المللی در زمینه دانش هسته­ای را به دقت پیگیری نموده است. در سطح دوجانبه نیز این کشور تاکنون موافقتنامه استفاده صلح­آمیز از فناوری هسته­ای را با کشورهای آمریکا (1955)، کانادا (1986)، آرژانتین (1992)، کره جنوبی (1999)، فرانسه، آلمان و آمریکا (2000) امضاء نموده است. ترکیه همچنین سه موافقتنامه هشدار اولیه سوانح هسته­ای را با رومانی (2008) اوکراین و بلغارستان امضاء نموده است که در دو مورد اخیر موافقتنامه امضا شده، تبادل اطلاعات تأسیسات هسته­ای را نیز در بر می­گیرد. از نظر مقررات بین­المللی ترکیه در مجموع در چهارده کنوانسیون و معاهده بین­المللی مرتبط با امور هسته­ای عضویت یافته است که مهمترین آنها عبارتند از: پیمان عدم گسترش (1979)، موافقنامه پادمان (1981)، پروتکل الحاقی (2001)، کنوانسیون ایمنی هسته­ای (1995)، و موافقتنامه منع جامع آزمایشات اتمی (1999) (زبیب، 1387، 58-57). آنکارا در سال­های اخیر از ایجاد «منطقه‌ای عاری از تسلیحات هسته‌ای» حمایت کرده است، راهی که مقامات ترکیه آن را راهبردی کلی برای کاهش تنش در منطقه می‌دانند. جدول زیر وضعیت کشور ترکیه در کنوانسیون­های مهم عدم گسترش تسلیحات کشتار جمعی را نشان می­دهد.

 

جدول شماره 3- وضعیت کشور ترکیه در کنوانسیونهای مهم بین المللی هسته­ای

 

ترکیه سابقه حمایت از سیاست‌های بین‌المللی برای توقف تولید تسلیحات هسته‌ای را دارد. آنکارا از زمان وضع قوانین علیه تولید تسلیحات هسته‌ای، سیاست‌های عدم گسترش تسلیحات هسته­ای را به دلیل عضویتش در ناتو، قرار گرفتن در خاورمیانه در پیش گرفته است. ترکیه در حال حاضر توانایی تولید مقادیر قابل توجهی از مواد شکاف پذیر قابل استفاده در برنامه تسلیحات هسته­ای را ندارد. هیچ مدرکی که نشان دهد دانشگاه­ها یا مؤسسات تحقیقاتی رسمی ترکیه پژوهشی که مرتبط با تولید سلاح باشد انجام دهند وجود ندارد (Namili & Namili, 2014: 35).

در 17 می 2010 (27 اردیبهشت 1389) توافقنامه­ مهمی بین سه کشور ایران، ترکیه و برزیل برای تبادل سوخت هسته­ای صورت گرفت. بر اساس این قرارداد، سه کشور بر تعهد خود مبنی بر عدم گسترش سلاح هسته‌ای تأکید کردند و حقوق تمام اعضاء از جمله ج.ا.ایران در تحقیق، پیشرفت و همچنین چرخه سوخت را محترم شمردند. براساس ماده چهار این توافقنامه، تبادل سوخت هسته‌ای حرکتی رو به جلو و سازنده و نقطه‌ شروعی برای همکاری با ملت­هاست و چنین حرکتی باید به همکاری مثبت و همکاری صلح‌آمیز هسته‌ای منجر شود. مهمترین ماده این توافقنامه به ماده پنج اختصاص دارد که براساس آن، 1200 کیلوگرم سوخت اورانیوم کمتر غنی‌ شده در ترکیه به صورت امانت نگهداری می­شود، که در مالکیت ایران خواهد بود، و ایران و آژانس امکان نظارت بر آن را دارند (خبرگزاری مهر). به گفته رامین مهمان­پرست، سخنگوی وقت وزارت امور خارجه، بر اساس کلیاتی که مورد توافق قرار گرفت، جمهوری اسلامی ایران ۱۲۰۰ کیلوگرم سوخت سه و نیم درصد را در کشور ترکیه نگهداری خواهد کرد و در مقابل آن ۱۲۰ کیلوگرم سوخت ۲۰ درصد مورد نیاز را دریافت می­کند (Trade Arabia).

 ترکیه در حال حاضر هیچ نیروگاه هسته­ای عملیاتی ندارد و برای ساخت 12 راکتور در 3 سایت برنامه­ریزی می­کند. آکویو در ساحل دریای مدیترانه، سینوپ در ساحل دریای سیاه و اگنید در نزدیک مرز بلغارستان (Civil nuclear top market report, 2016: 55). مطابق توافق امضاء شده ترکیه و روسیه در سال 2010، روس اتم، روسیه نیروگاه آکویو را به بهره برداری خواهد رساند. هزینه ساخت آکویو حدود 22 میلیارد دلار خواهد بود. بعد از اتمام ساخت نیروگاه، به مدت 15 سال مدیریت آن به عهده روسیه خواهد بود. طبق قرارداد، ترکیه برق تولیدی این نیروگاه را به مدت 15 سال خریداری خواهد کرد و بعد از 15 سال این نیروگاه به ترکیه واگذار خواهد شد. ترکیه همچنین تملک ذخایر شناسایی شده ده هزار تنی اورانیوم و 380 هزارتنی توریم یعنی مواد خام مورد نیاز برای نیروگاه را در اختیار دارد. این نیروگاه 4 واحد با ظرفیت کل 4.8 گیگاوات دارد. انتظار می­رود اولین واحد آن در سال 2020 به بهره­برداری برسد. ساخت سینوپ، دومین نیروگاه انرژی هسته­ای ترکیه، برای شروع در سال 2017 برنامه­ریزی شده است. نیروگاه سینوپ توسط کنسرسیوم ژاپنی و فرانسوی ساخته خواهد شد. نیروگاه سینوپ چهار واحد با ظرفیت کل 4.6 گیگاوات خواهد داشت. انتظار میرود اولین واحد در سال 2023 شروع به کار کند. از نوامبر 2014 ترکیه مذاکراتی با چین برای ساخت نیروگاه هسته­ای سوم در ترکیه انجام داده است. انتظار نمی­رود که ساخت و ساز آن تا سال 2019 شروع شود (international energy data & analysis, 2015). جدول زیر شمایی کلی از وضعیت هسته­ای کشور ترکیه را نشان می­دهد. مطابق با داده­های جدول ترکیه برای حرکت به سمت توسعه برنامه اتمی گام­های مهمی برداشته است.

 

جدول شماره 4- شمایی کلی از وضعیت هسته­ای کشور ترکیه

 

Windsor & Kessler, 2007: 8

  1.  انرژی هسته­ای در ترکیه؛ موافقان و مخالفان

انرژی هسته­ای، همواره بخشی از برنامه آینده ترکیه در طول تاریخ بوده است. دولت فعلی ترکیه نیز از پروژه هسته­ای در آینده به عنوان یک برگ برنده قوی برای انتخابات استفاده می­کند. انرژی هسته­ای در ترکیه توسط دولت به عنوان انرژی ارزان، پایدار و سازگار با محیط زیست معرفی شده است و توسط بسیاری به عنوان یک راه قوی برای تنوع بخشیدن به انرژی کشور مطرح می­شود. وزارت انرژی، بر هزینه نسبتاً کم انرژی هسته­ای و دوام بالا به عنوان دلیل اصلی برای دنبال کردن پروژه تأکید دارد. وزیر سابق انرژی، حلمی گولر تأکید داشت که: «فناوری هسته­ای برای توسعه سودمند خواهد بود و زمینه دسترسی به محصولات با تکنولوژی بالا را فراهم و به اعتبار و پرستیژ ترکیه کمک خواهد کرد». انرژی هسته­ای در ترکیه توسط دولت به عنوان انرژی پایدار و سازگار با محیط زیست معرفی می­شود و توسط افراد زیادی به عنوان یک راه قدرتمند برای تنوع بخشیدن به منابع انرژی و کاهش وابستگی به انرژی به حساب می­آید. از جمله مهمترین استدلال­های طرفدارن توسعه انرژی هسته­ای در ترکیه این است که استفاده از انرژی هسته­ای به حفاظت از منابع طبیعی ما کمک خواهد کرد. انرژی هسته­ای منبع انرژی پاک را فراهم خواهد نمود. ساخت نیروگاه هسته­ای به فضای خیلی زیاد احتیاج ندارد. ساخت و ساز آن از نیروگاه­های برق آبی ارزانتر است. در مقایسه با سایر منابع، زباله کمتری تولید می­کند. مشکلات انرژی برق را برطرف و به بهبود اقتصاد کمک می­کند (International Atomic Energy Agency, 2016).

مخالفان از طرف دیگر انرژی هسته­ای را خطرناک و زیان­آور می­دانند. آنها استدلال می­کنند که انرژی هسته­ای هزینه­بر است و نیروگاه هسته­ای، زندگی انسان و محیط زیست را به دلیل خطر مربوط به حوادث رادیو اکتیوته، موضوع حل نشده دفع زباله و خطر گسترش تهدید می­کند. از همه مهمتر اینکه آنها باور ندارند که ترکیه با کمبود انرژی در آینده مواجه خواهد شد و مدعی هستند که سهم انرژی هسته­ای می­تواند با ترکیبی از منابع محلی و تجدیدپذیر و اقداماتی که برای افزایش بهره­وری انرژی از طریق ارتقای زیرساخت­های موجود صورت می­گیرد، جایگزین شود (Topal-Namili & Namili, 2014: 35). در جدول زیر استدلال موافقان و مخالفان برنامه هسته­ای ترکیه بیان شده است.

جدول شماره 5-  استدلال موافقان و مخالفان انرژی هسته ای در ترکیه

 

بزرگترین استدلال افرادی که مخالف ساخت نیروگاه هسته­ای در ترکیه هستند این است که ادعا می­کنند که تمامی کشورهای اروپایی در حال بستن نیروگاه­های هسته­ای موجود به دلیل خطرات آن هستند. زمانی که ما داده­های جدول زیر را تجزیه و تحلیل می­کنیم به این نتیجه می­رسیم که بیشترین نیروگاه­های هسته­ای در حال ساخت در کشورهای شرقی مانند چین، روسیه و هند قرار دارد، از سوی دیگر بیشترین تعداد نیروگاههای هسته­ای تحت بهره­برداری در کشورهای غربی آمریکا، فرانسه و آلمان قرار دارند.

جدول شماره 6- مهمترین کشورهای تولیدکننده برق از انرژی هسته ای در جهان

 

International Energy Agency, 2016

این یک واقعیت انکارناپذیر است که انرژی هسته­ای منبع اصلی انرژی در برخی از کشورهای بزرگ توسعه یافته در جهان است. امروز جهان 11 درصد از انرژی مورد نیاز خود را از انرژی هسته­ای تأمین می­کند. این میزان در مورد کشورهای عضو OECD به 21 درصد می­رسد. برای مثال فرانسه، 78 درصد برق خود را از انرژی هسته­ای تولید می­کند. فرانسه در حال حاضر دارای سطح قابل توجهی از استقلال در زمینه انرژی است و تقریباً دارای پایین­ترین قیمت برق در اروپا است (Ozel, 2016: 97-99).

  1. چراییبرنامههسته­ایترکیه

ترکیه با جمعیتی حدود هشتاد میلیون نفر و اقتصادی در حال گسترش، از منابع انرژی فسیلی محدودی برخوردار است. ترکیه تقریباً کل نفت و گاز و همچنین 30 درصد از زغال سنگ خود برای تولید برق را وارد می­کند. از سال 1960 مصرف برق ترکیه به طور متوسط هر سال 9 درصد رشد داشته است این در حالی است که میانگین مصرف برق جهان 7 درصد در سال رشد داشته است. ترکیه به عنوان یک کشور فقیر در زمینه منابع فسیلی به طور فزاینده نیازمند واردات انرژی است. بنابراین امنیت انرژی یکی از دلایل اصلی ترکیه برای دستیابی به انرژی هسته­ای است (Jewell & Ahmet Ates, 2015: 275). در حال حاضر 44 درصد برق ترکیه از گاز طبیعی تولید می­شود که بیش از 95 درصد آن را وارد می­کند. رشد سریع ترکیه در تولید برق از گاز به دنبال ساخت خط لوله «جریان آبی»[5] در سال 2002 برای حمل گاز روسیه به ترکیه از طریق دریای سیاه افزایش یافت. ترکیه دارای منابع بسیار اندکی از نفت، گاز و ذغال­سنگ است. امروز ترکیه حدود دو سوم گاز خود را از روسیه و یک سوم آن را از ایران وارد می­کند (Valdai Discussion Club, 2016: 46). نگرانی­های رو به رشدی در مورد وابستگی کشور به گاز وجود دارد. در سال 2012 هزینه­های واردات گاز ترکیه به 26 میلیارد دلار رسید. به گفته وزیر وقت انرژی ترکیه، تانر ییلدیز[6] راه­اندازی دو نیروگاه هسته­ای، هزینه­های گاز طبیعی را به 2.7 میلیارد دلار کاهش خواهد داد. همچنین، در طول دهه گذشته واردات نفت خام ترکیه 7.2 درصد افزایش یافته است. این در حالی است که واردات محصولات نفتی تا 260 درصد افزایش یافته است. ترکیه در سال 2015، 25.1 میلیون تن نفت عمدتاً از کشورهای خاورمیانه وارد نمود. عراق (45.5%) ایران (22.3%) عربستان (9.5%) نیجریه (2.15) قزاقستان (2.6%) روسیه (12.4%) از مهمترین کشورهای صادرکننده نفت به ترکیه به شمار می­روند (International Energy Agency, 2016: 71-72).

وزارت امور خارجه ترکیه در گزارش راهبردی انرژی این کشور اعلام کرده است که هدف اصلی در بخش انرژی در این کشور تأمین امنیت انرژی است. برای دستیابی به این هدف ترکیه چهار راهبرد را دنبال میکند:

 

-   گوناگون­سازی کشورهای عرضه کننده و نیز راه­های عرضه انرژی به این کشور؛

-   افزایش سهم انرژی تجدیدپذیر و نیز سهم انرژی هسته­ای در سبد انرژی مصرفی این کشور؛

-   برداشتن گام­های مؤثر در دستیابی به خودبسندگی در زمینه انرژی؛

-   مشارکت در تأمین امنیت انرژی اروپا (تیشه یار و گرجی، 1393: 68-67)؛

 

بنابراین کشور ترکیه نیز به انرژی هسته­ای به عنوان یکی از گزینه­های مهم برای تأمین امنیت انرژی توجه نموده است. «تانر ییلدیز»، وزیر انرژی و منابع طبیعی وقت ترکیه، در مورد اهمیت انرژی هسته­ای برای ترکیه چنین می­گوید: «هیچ کشوری نیست که بدون انرژی هسته­ای پیشرفت کرده باشد. اگر نیروگاه هسته­ای آکویو امروز آماده بهره­برداری بود، برق شهر 15 میلیون نفری استانبول را تأمین می­کرد و به طور کلی 28 درصد از انرژی برق همه شهرهای ترکیه تأمین می­شد و نیازی به واردات گاز طبیعی به ارزش 14 میلیارد دلار در 10 سال گذشته نبود» (خبرگزاری العالم). در جدول زیر به مقایسه میزان تولید و مصرف انرژی ترکیه می­پردازیم. داده­های جدول وابستگی ترکیه به واردات انرژی را به خوبی نشان می­دهد.

 

 

 

جدول شماره 7- میزان تولید و مصرف انرژی در ترکیه در سال 2013 (میلیون تن معادل نفت)

 

همچنین به اعتقاد ترک­ها ساخت نیروگاه هسته­ای برای کشورشان پرستیژ به همراه خواهد داشت. در بسیاری از شعارها انرژی هسته­ای در ترکیه را به امنیت انرژی و پرستیژ ملی متصل می­کنند. مصطفی اوزتورک یکی از اعضای حزب عدالت و توسعه در پارلمان در حمایت از انرژی هسته­ای تا آنجا پیش رفت که می­گوید: «برای جلوگیری از تاریکی نیروگاه هسته­ای ضروری است». دولت به طور کلی از انرژی هسته­ای به عنوان «انرژی ملی» که وابستگی به گاز طبیعی وارداتی را کاهش می­دهد یاد می­کند. علاوه بر این برخی از روزنامه­نگاران و سیاستمداران استدلال کرده­اند که پیوستن به باشگاه انرژی هسته­ای اعتبار و پرستیژ کشور را افزایش می­دهد. هدف دولت ترکیه، تبدیل شدن به قدرت منطقه­ای در خاورمیانه است. رسیدن به این هدف تا حد زیادی به سیاست و انرژی وابسته است. اهدف راهبردی آینده ترکیه نیازمند برخی تصمیم­گیری­های حرفه­ای است و انرژی هسته­ای گام بسیار مهمی در جهت تحقق اهدف ترکیه است (Ozel, 2016: 102).

انرژی هسته­ای در ترکیه همچنین به دلیل انتشار کم گازهای گلخانه­ای مورد توجه قرار گرفته است (Jewell & Ahmet Ates, 2015: 275). انرژی هسته­ای کمترین میزان تأثیر بر محیط زیست را دارد. مقدار کمی از اورانیوم، ماده خام انرژی هسته­ای، مقدار زیادی انرژی پاک تولید می­کند. استفاده کمتر از سوختهای فسیلی به معنی کاهش انتشار گازهای گلخانه ای مثل دی­اکسیدکربن و متان است. انتشار گاز Co2 مربوط به انرژی در ترکیه به طور پیوسته در حال افزایش است. این میزان در سال 2014 به 307.1 MtCo2  رسید که نسبت به سال 2000، 50.4 درصد و نسبت به سال 1990، 141.6 درصد افزایش یافته است. این بالاترین میزان افزایش در میان کشورهای عضو آژانس بین المللی انرژی اتمی است (International Energy Agency, 2016: 41).

سند چشم انداز 2023 ترکیه شامل یکسری اهداف اقتصادی بلندپروازانه مانند «تبدیل شدن به یکی از ده اقتصاد بزرگ جهان همراه با تولید ناخالص داخلی دو تریلیون دلار، حجم تجارت خارجی بیش از یک تریلیون دلار، درآمد سرانه 25000 هزار دلار در سال و نرخ بیکاری زیر 5 درصد» است. به منظور دستیابی به این اهداف، ترکیه نیازمند کاهش وابستگی به منابع انرژی خارجی و افزایش سهم انرژی داخلی است. اقتصاد ترکیه شاهد نرخ رشد سالانه 7 - 8 درصد به طور میانگین در طولانی مدت خواهد بود. بنابراین با راه اندازی پروژه­های انرژی هسته­ای یا یافتن جایگزین­های جدید این کشور باید راه­هایی برای کاهش صورت حساب واردات انرژی و وضعیت وابستگی خود به واردات انرژی پیدا کند (Topal-Namili & Namili, 2014: 36). تا سال 2020 پیش بینی می­شود که تقاضای انرژی ترکیه نسبت به سال 2003 تا 160 درصد افزایش پیدا کند. تقاضا برای برق به تنهایی از 170 هزار مگاوات به 500 هزار مگاوات در سال 2020 خواهد رسید. بنابراین به نظر می­رسد علاقه و توجه به انرژی هسته­ای به عنوان راهی برای کاهش واردات انرژی رو به افزایش است. بنابر گزارش وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه، برنامه انرژی هسته­ای ترکیه با هدف تأمین حداقل 10 درصد انرژی کشور تا سال 2030 طراحی شده است. جدول زیر به مقایسه میزان جمعیت، مصرف آب و برق بین سالهای 2010 و 2030 می­پردازد.

 

جدول شماره 8- آینده جمعیت، تقاضای آب و انرژی در ترکیه

 

Finlay & others: 12

 

  1. چشمانداز انرژی هسته ای در جنوب غرب آسیا

بسیار محتمل است که در طول 10 سال آینده، امارات متحده عربی و ترکیه، اولین نیروگاه هسته­ای خود (هرکدام شامل چهار نیروگاه) را راه­اندازی کنند. با این وجود بحران در روابط روسیه و ترکیه ممکن است چشم­انداز برنامه توسعه انرژی هسته­ای ترکیه را تحت تأثیر قرار دهد. بحران، از زمانی که نیروی هوایی ترکیه در نزدیکی مرز سوریه و ترکیه در نوامبر 2015 به یک فروند بمب افکن Su-24 روسی شلیک کرد، آغاز شد. این احتمال نیز وجود دارد که در اوایل سال 2020 ابوظبی به رهبر منطقه از نظر ظرفیت تولید انرژی هسته­ای نصب شده تبدیل شود. مصر، اردن و عربستان سعودی هم که علاقه زیادی به انرژی هسته­ای از خود نشان داده اند، بعید است که بتوانند اولین نیروگاه انرژی هسته­ای خود را قبل از 2025 راه اندازی کنند. در مدت مشابه ایران ممکن است دو راکتور دیگر در نیروگاه هسته ای بوشهر بسازد. بر اساس سناریو خوش­بینانه در مورد صنعت انرژی هسته­ای خاورمیانه، ایران، ترکیه و امارات متحده عربی ممکن است نیروگاه هسته­ای دوم خود (هر کدام شامل چهار راکتور) را تا سال 2030 راه اندازی کنند. به طور خلاصه بر اساس سناریو خوش بینانه، شش کشور خاورمیانه، 9 نیروگاه هسته­ای و در مجموع 33 راکتور را تا سال 2030 خواهند ساخت. بر اساس سناریو بدبینانه تنها ایران، امارات متحده عربی و ترکیه موفق خواهند شد یک نیروگاه انرژی هسته­ای و در مجموع 11 راکتور هسته­ای را تا سال 2030 بسازند. در حالی که بین سال­های 2010- 2005، 13 کشور خاورمیانه بیان داشته­اند که تا سال 2030، 26 نیروگاه انرژی هسته­ای و حدود 90 راکتور هسته­ای را راه­اندازی خواهند کرد، بر اساس سناریو خوش­بینانه یک سوم و براساس سناریو بدبینانه 10% این طرحهای اعلامی محقق خواهد شد (Sameh Aboul-Enein & others, 2016 : 20).

نتیجه گیری

در این مقاله به بررسی تاریخچه، دلایل، موافقان و مخالفان و راهبردهای ترکیه برای رسیدن به برنامه هسته­ای پرداختیم. ترکیه در گذشته، بارها برای توسعه انرژی هسته­ای تلاش نمود. این تلاش­ها به دلیل هزینه­های اقتصادی و زیست محیطی، ایمنی و خطر تکثیر شکست خورد. از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در سال 2002 و موفقیت­های برنامه هسته­ای ایران توجه ویژه­ای به ساخت نیروگاه هسته­ای صورت گرفت. ترکیه قصد دارد سهم خوبی از انرژی هسته‌­ای در آینده منطقه داشته باشد و از این طریق، وابستگی خود را به واردات انرژی کم کند. این کشور به این نکته پی برده است که امنیت انرژی از مهمترین عوامل توسعه پایدار است. با توجه به اینکه ترکیه، امروز واردکننده خالص انرژی است انرژی هسته­ای جایگزین مناسبی برای سوخت­های فسیلی است. ترکیه اکنون دارای چهارچوب­های قانونی و نظارتی بسیار خوبی برای توسعه انرژی هسته­ای است. بررسی و تجزیه و تحلیل داده­های مقاله، این مسئله را به اثبات می­رساند که ترکیه در آینده نزدیک اولین نیروگاه هسته­ای خود را به بهره­برداری خواهد رساند. کارهای زیادی برای آماده­سازی ساخت اولین نیروگاه انجام شده است. حتی حادثه فوکوشیما تأثیر عمده­ای بر برنامه انرژی هسته­ای ترکیه برجای نگذاشت. دولت به طور جدی نیاز به ساخت نیروگاه هست­­ای را توجیه کرد. دولتمردان تأکید دارند که «رها کردن برنامه هسته­ای در حال حاضر امکان پذیر نیست. ما به انرژی هسته­ای برای تضمین منابع برق پایدار و مطمئن نیاز داریم. تصمیم ما در این موضوع تزلزل ناپذیر است» (Sameh Aboul-Enein et al, 2016: 49-50). همچنین ممکن است گسترش موج بیداری اسلامی در کشورهای دارای منابع نفت و گاز آسیای جنوب غربی در آینده واردات نفت ترکیه را با مشکل مواجه سازد. چالش­های امنیتی در عراق و سوریه نیز می­تواند امنیت حمل و نقل نفت ترکیه را به خطر بیندازد؛ گرچه تاکنون انتقال نفت به ترکیه بدون وقفه صورت گرفته است.

در عین حال ترکیه برای تبدیل شدن به کشور هسته­ای با موانع و چالش­های متعددی روبه­رو است. به دلایل متعد از جمله مخالفت عمومی، مشکلات ناشی از تأمین مالی و سرمایه و ضعف مدیریت در بخشی از سازمان­های دولتی، ترکیه تاکنون نتوانسته است اولین نیروگاه هسته­ای خود را بسازد (Namili & Namili, 2014: 35)؛ همچنین یکی از علل تأخیر در ساخت این نیروگاه، اجبار «روس اتم» برای انتظاری حدود یکساله برای گرفتن تأییدیه‌های زیست محیطی به منظور ساخت نیروگاه است. برخی کارشناسان معتقدند که مشکلات اقتصادی روسیه، سقوط شدید قیمت نفت در بازارهای جهانی و همچنین تحریم‌های اعمال شده از سوی غرب علیه این کشور بر تأخیر در ساخت این نیروگاه‌ها تأثیرگذار بوده است. همچنین، شکاف منابع انسانی، شکاف نظارتی و شکاف تکنولوژیکی از مهمترین چالش­های دستیابی ترکیه به انرژی هسته­ای در کوتاه مدت به شمار می­آیند. در زمینه شکاف منابع انسانی بایستی به این مسئله اشاره نمود که ترکیه تا به حال هیچ تجربه­ای در مدیریت انرژی هسته­ای در مقیاس بزرگ نداشته است. ترکیه فاقد منابع انسانی به ویژه در مسائل مربوط به ایمنی است. از بعد شکاف نظارتی، ترکیه، چهارچوب قانونی و نظارتی به اندازه کافی پیشرفته و پیچیده برای نظارت بر اقدامات و تأسیسات هسته­ای ندارد. همچنین ترکیه برای دستیابی به انرژی هسته­ای دچار شکاف تکنولوژیکی است. این بدین معنا است که مدل رآکتور انتخاب شده برای آکویوVVER-1200  هنوز در هیچ نقطه­ای از جهان به بهره­برداری نرسیده است. در حال حاضر فقط، نسخه مشابه آن در دو محل در روسیه در دست ساخت است. VVER-1200 جزو فناوری های نسل سوم و احتمالاً نسبت به راکتورهای کنونی امن­تر است، اما تنها بر روی کاغذ است. بهترین راه برای اطمینان از انتقال امن انرژی هسته­ای به ترکیه، ایجاد ظرفیت نهادی مستقل و کارامد با منابع انسانی مؤثر برای مدیریت این روند است. واقع بینانه نیست که انتظار داشته باشیم ترکیه بتواند توسعه منابع انسانی و ایجاد زیرساختهای فرهنگی و نهادی را در کوتاه مدت انجام دهد (Ulgen et al, 2011: 2-4). اتحادیه اروپا در گزارشات سالیانه خود برنامه هسته­ای ترکیه را زیر نظر داشته است و کاستی اصلی  این برنامه­ها را کم توجهی به ایمنی هسته­ای و حفاظت در برابر تشعشعات دانسته است. در گزارش سال 2013، اتحادیه اروپا خواستار پیوستن ترکیه به «کنوانسیون مشترک ایمنی مدیریت سوخت مصرف شده و امنیت مدیریت زباله­های رادیواکتیو»؛ همچنین اجرایی کردن توافق ترکیه با «سیستم تبادل اطلاعات پرتوئی» اتحادیه اروپا شد. از طرفی بی­ثباتی­های سیاسی به عنوان یک مانع در موفقیت برنامه هسته­ای ترکیه را نباید نادیده گرفت. بی ثباتی­های سیاسی و اقتصادی همچون گذشته می­تواند موفقیت برنامه هسته­ای ترکیه را به تأخیر اندازد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

-      تیشه یار، ماندانا و میلاد گرجی. (1395). «سیاست امنیت انرژی ترکیه و نقش آن در انتقال انرژی به اروپا». مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره 9، شماره 1.

-      زبیب، رضا. (1387). « برنامه هسته­ای ترکیه و آخرین تحولات آن». ماهنامه رویدادها و تحلیل ها، شماره 228.

-       Barton, Barry & et al. (2004). Managing Risk in a Dynamic Legal and Regulatory Environment. London & Oxford: Oxford University Press.

-    Chipman, John. (2008). Nuclear Programmes in the Middle East in the Shadow of Iran. London: The International Institute for Strategic Studies.

-       “Energy policy of IEA countries”. (2016). turkey, International Energy Agency.

-       Ahmad, Ali & Ryan Snyder. (2016). “Iran and multinational enrichment in the Middle East”. Bulletin of the Atomic Scientists, Vol. 72(1), 52–57.

-       ElBaradei, Mohamed. (2007). “Nuclear Power and the Global Challenges of Energy Security”.  in: World Nuclear Association Annual Symposium. London (United Kingdom), International  Atomic Energy Agency.

-       Finlay, Brian & et al. (2010). Beyond Boundaries in the Middle East: Leveraging Nonproliferation Assistance to Address Security/ Development Needs with Resolution 1540. (s.l.), TheStimson Center and the Stanley Foundation.

-       Lotfian, Saideh. (2008). “Nuclearization of the Middle East: From Threat to Preventive Actions”. in: The Proceedings of the International Conference on Nuclearization in Europe and the Middle East. Switzerland: PSR/ IPPNW.

-       Jewell, Jessica & Ahmet Ates Seyithan.  (2015). “Introducing nuclear power in Turkey:  A Historic State  Strategy and Future  Prospects”. Energy Research Science, Vol. 10, P. 273-282.

-       Salih SARI. (2016). “Current Status of Nuclear Power Program in Turkey”. IAEA Technical Meeting on Country Nuclear Power  Profile. Vienna, Austria.

-       Özel, Gizem Ebrar. (2016). Turkey'sNuclear Issues - The Past and Future Dynamics. available at:  www.energypolicyturkey.com. 

-       Topal-Namili, Hanife & Suat Sean Namili. (2014). “Nuclear power in turkey: prose & cons”. available at: www.westeastinstitute.com

-       Ulgen, Sinan & others. (2011). “the Turkish model for transition to nuclear power”.  available at: www.edam.org.tr.

-       Sameh Aboul-Enein et al. (2016). “Prospect for Nuclear Power in the Middle East: Russiia,s Interests”. accessible at:  http://valdaiclub.com/multimedia/photos/valdai.

-       Windsor, Lindsay &  Carol Kessler. (2007). “Technical and Political Assessment of Peaceful Nuclear Power Program Prospects in North Africa and the Middle East”.  available at:http://cgs.pnnl.gov/pdfs.

 

 



[1] نویسنده مسئول                                                    Email: fereshte.mirhosieni@yahoo.com

فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، سال دهم، شماره 38، تابستان 1396. صص. 107 130.

 

[2] Energy Security

[3] Retrieved from http://Europa.eu.int/comm/energy/index_en.htm

[4] Barry Barton

[5] the Blue  Stream  pipeline

[6] Taner  Yıldız

منابع

-      تیشه یار، ماندانا و میلاد گرجی. (1395). «سیاست امنیت انرژی ترکیه و نقش آن در انتقال انرژی به اروپا». مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره 9، شماره 1.

-      زبیب، رضا. (1387). « برنامه هسته­ای ترکیه و آخرین تحولات آن». ماهنامه رویدادها و تحلیل ها، شماره 228.

-       Barton, Barry & et al. (2004). Managing Risk in a Dynamic Legal and Regulatory Environment. London & Oxford: Oxford University Press.

-    Chipman, John. (2008). Nuclear Programmes in the Middle East in the Shadow of Iran. London: The International Institute for Strategic Studies.

-       “Energy policy of IEA countries”. (2016). turkey, International Energy Agency.

-       Ahmad, Ali & Ryan Snyder. (2016). “Iran and multinational enrichment in the Middle East”. Bulletin of the Atomic Scientists, Vol. 72(1), 52–57.

-       ElBaradei, Mohamed. (2007). “Nuclear Power and the Global Challenges of Energy Security”.  in: World Nuclear Association Annual Symposium. London (United Kingdom), International  Atomic Energy Agency.

-       Finlay, Brian & et al. (2010). Beyond Boundaries in the Middle East: Leveraging Nonproliferation Assistance to Address Security/ Development Needs with Resolution 1540. (s.l.), TheStimson Center and the Stanley Foundation.

-       Lotfian, Saideh. (2008). “Nuclearization of the Middle East: From Threat to Preventive Actions”. in: The Proceedings of the International Conference on Nuclearization in Europe and the Middle East. Switzerland: PSR/ IPPNW.

-       Jewell, Jessica & Ahmet Ates Seyithan.  (2015). “Introducing nuclear power in Turkey:  A Historic State  Strategy and Future  Prospects”. Energy Research Science, Vol. 10, P. 273-282.

-       Salih SARI. (2016). “Current Status of Nuclear Power Program in Turkey”. IAEA Technical Meeting on Country Nuclear Power  Profile. Vienna, Austria.

-       Özel, Gizem Ebrar. (2016). Turkey'sNuclear Issues - The Past and Future Dynamics. available at:  www.energypolicyturkey.com. 

-       Topal-Namili, Hanife & Suat Sean Namili. (2014). “Nuclear power in turkey: prose & cons”. available at: www.westeastinstitute.com

-       Ulgen, Sinan & others. (2011). “the Turkish model for transition to nuclear power”.  available at: www.edam.org.tr.

-       Sameh Aboul-Enein et al. (2016). “Prospect for Nuclear Power in the Middle East: Russiia,s Interests”. accessible at:  http://valdaiclub.com/multimedia/photos/valdai.

-       Windsor, Lindsay &  Carol Kessler. (2007). “Technical and Political Assessment of Peaceful Nuclear Power Program Prospects in North Africa and the Middle East”.  available at:http://cgs.pnnl.gov/pdfs.